Okul çocukları için yapay zeka: 25 faydalı prompt ve kullanım ipuçları

Yapay zeka, teknolojik bir yenilik olmaktan çıkıp, ilkokul çocuklarının bile halihazırda kullandığı kadar sıradan bir araca dönüştü. Bu aşamada çocukların yapay zeka kullanımını yasaklamaya çalışmak, eski zamanlarda arama motorlarını ya da Wikipedia’yı yasaklamaya çalışmak kadar mantıklıdır.

Bugün, sohbet robotlarının gerçekte nasıl çalıştığını ve çocuğunuza yapay zekayı, kendi başına düşünmenin yerine geçecek bir araç olarak değil, araştırma yapmak için yardımcı olacak bir araç olarak kullanmayı nasıl öğretebileceğinizi anlatıyoruz.

Çocuğunuza (ve kendinize) yapay zekanın nasıl çalıştığını açıklayın

Çocuğunuza yapay zeka hakkında herhangi bir açıklama yapmadan önce, yapay zekanın nasıl çalıştığını ve sınırlarının neler olduğunu anlamanızda fayda vardır.

Çocukların (ve yetişkinlerin) kullandığı popüler sohbet robotlarının çoğu, “büyük dil modelleri” ya da kısaca LLM olarak bilinen modellerdir. Böyle bir model oluşturmak için araştırmacılar, modeli devasa miktardaki metinlerdeki kalıpları tespit etmesi için eğitirler. Model, metni belirteç adı verilen küçük birimlere ayırır (her bir belirteç, bir kelime dizisi, bir noktalama işareti, tek bir kelime veya karakter ya da tam bir cümle olabilir) ve ardından sıradaki belirtecin hangisi olma olasılığının en yüksek olduğunu tahmin eder.

Bu örnek, GPT-3.5 ve GPT-4 modellerinin mesajları belirteçlere nasıl böldüğünü göstermektedir. Kaynak

Bir sohbet robotu ile bir kişi arasında sohbet gerçekleştiğinde de aynı şey olur. Bir dil modeli aslında kendi başına akıl yürütmez. Sorgunuza uygun bir yanıt oluşturmak amacıyla, hangi kelimelerin ve kelime öbeklerinin birbirini takip etme olasılığının en yüksek olduğunu hesaplar. Bu, sohbet robotlarının ne kadar sık güncellenir veya yeniden eğitilirse eğitilsin, bazen eksik ya da tamamen yanlış yanıtlar vereceği anlamına gelir. Buna çarpıcı bir örnek: Daha iki yıl önce, popüler sohbet robotları kullanıcılara “strawberry” kelimesinde üç yerine iki “r” harfi olduğunu kendinden emin bir şekilde garanti ediyorlardı. Bu tür hatalar genellikle halüsinasyon olarak bilinir.

Birçok sohbet robotu, internet üzerinde bilgi araması da yapabilir. Bu durumda yapay zeka, verileri dış bir kaynaktan alır ancak cevabı oluştururken yine de kendi iç algoritmalarını kullanır. Ayrıca, arama sonuçlarının kendisi de güncelliğini yitirmiş paylaşımlar, reklam içerikleri, magazin haberleri ve diğer şüpheli kaynakları içerebilir.

Çocuğunuzun yapay zekayı akıllıca kullanmasına nasıl yardımcı olabilirsiniz?

Onlarla yapay zekanın nasıl hatalar yapabileceği konusunda konuşun

Yapay zekanın hata yapmaktan muaf olmadığını daha önce görmüştük. Ne yazık ki, halüsinasyonlar tek sorun değil. Bir sohbet robotu doğru bilgilere dayanarak çalışıyor olsa bile, bazı bilgileri atlayarak, vurguyu yanlış yere koyarak ya da tartışmalı bir sonuca vararak bu bilgileri yanıltıcı bir şekilde sunabilir. Bazen sonuç, kullanıcının bir soru sorarken aklına gelmeyecek faktörlere bağlı olabilir.

Şaşırtıcı olan faktörlerden biri, basitçe hangi dili kullandığınızdır. Büyük modellerin eğitilmesinde kullanılan verilerin çoğu İngilizce olduğundan, bu sistemler genellikle İngilizce olarak kullanıldığında daha iyi performans gösterir. Aynı yapay zeka modeli, bir soruyu İngilizce olarak doğru cevaplayabilir, ancak aynı soru örneğin Sırpça olarak sorulduğunda yanlış cevap verebilir. Bu fark, modelin yararlanabileceği yüksek kaliteli İngilizce kaynakların çok daha fazla olduğu bilim, tıp, teknoloji ve hukuk gibi alanlarda en belirgin şekilde ortaya çıkmaktadır.

Sohbet robotlarının bir başka tuhaf yanı da onlara ne kadar çok bilgi girerseniz, o kadar kötü hale gelmeleridir. Araştırmalar, bir modelin üzerinde çalışacağı metin ve veri miktarı arttıkça; ayrıntıları takip etmesinin, konuşmanın farklı kısımlarındaki bilgileri birbiriyle ilişkilendirmesinin ve gerçek anlamda derin bir kavrayış gerektiren soruları yanıtlamasının daha zor hale geldiğini göstermektedir. Bu nedenle, bir kitabın tamamını bir sohbet robotuna yüklemek ve kitapla ilgili ayrıntılı sorular sormak, halüsinasyonları tetiklemenin en garantili yoludur.

Sadece yapay zekanın size ne söylediğini değil, öncelikle sorularınızı nasıl sorduğunuzu da sorgulamakta fayda vardır. Sohbet robotları genellikle kullanıcıyı memnun etmeye çalışır ve yanıtlarını kullanıcının görünen bakış açısına uyacak şekilde şekillendirir. Örneğin, aynı sohbet robotu, “Dünya neden çok kalabalık?” ve “Dünya neden çok kalabalık değil?” sorularına birbiriyle çelişen yanıtlar verebilir; her seferinde yanıtını, sorunun içinde barındırdığı varsayıma dayandırır. Yakın zamanda yapılan bir araştırmada, en gelişmiş dil modellerinin bile vakaların %26–42’sinde yanlış öncülleri sorgulayamadığı ortaya çıktı.

Yapay zekanın görevi öğretmek değil, öğrenmeye yardımcı olmak olsun

Birçok eski öğrenci, başkalarının çalışmalarını kopyalamanın başlı başına bir sanat olduğunu bilir. Bu, olağanüstü bir beceri ve konu ile en azından bir miktar ilgilenmeyi (bazen oldukça fazla ilgilenmeyi bile) gerektiren bir iştir. Ne yazık ki günümüzde bu beceri bile ortadan kalkma tehlikesiyle karşı karşıya: Sadece birkaç saniye içinde oluşturulmuş bir cevabı kopyalama isteği, gerçekten de çok çekici. Ancak sohbet robotlarının kendileri de hiç de mükemmel öğrenciler sayılmazlar.

Bir araştırmada araştırmacılar, üç popüler sohbet robotunu kimya sınavına soktular ve bunların puanlarını 2009–2023 yılları arasında gerçek öğrencilerin puanlarıyla karşılaştırdılar. Öğrenciler galip geldi. Sohbet robotları bazen doğru cevaba ulaşsalar da buna bir dizi hatalı akıl yürütme yoluyla vardıkları için, verdikleri cevaplar yanlış olabilir.

Bu nedenle çocuğunuza, yapay zekanın kompozisyonları sıfırdan yazmasının ya da denklemleri çözdükten sonra tekrar kontrol etmemesinin bir çıkmaz yol olduğunu açıklamakta fayda var. Üstelik insanlar gerçek bir işte, gerçek beceri ve bilgileri temelinde değerlendirilir ve sohbet robotları, uzmanlıkları taklit etmede başarılı olamaz. Yapay zekanın, öğrenmeyi engellemeden gerçekten yardımcı olabileceği alanlar, zor konuları açıklamak ve hataları çözümlemektir. İşte bazı örnekler:

Bir konuyu anlamak zorsa

• “Bu konuyu basit bir dille açıkla: {konuyu girin}”
• “Bu konuyu gerçek hayattan bir örnek kullanarak açıkla: {konuyu girin}“
• “Anlamadığım kısım şu: {metin girin}. “Bana bunu adım adım anlat”
• “Bu konuyu önce basit bir dille, ardından daha teknik bir dille açıkla: {konuyu girin}“
• “İşte bir soru: {soru girin}. Bana cevabı söyleme. “Bana yönlendirici sorular sor ki, bunu kendim çözebileyim”

Matematik ve diğer temel bilimler

• “İlk adım için bana bir ipucu ver, ama sorunun tamamını çözme: {soruyu buraya ekleyin}“
• “Çözümüme bir bak ve nerede hata yaptığımı söyle, ama benim yerime düzeltme: {sorun ve çözümünü buraya ekleyin}“
• “Denemem için benzer bir problem bul: {problem girin}“
• “İşte cevabım: {cevap}. Bana sorular sor, böylece soruyu doğru çözüp çözmediğimi kontrol edebileyim”
• “Bu formülün burada neden geçerli olduğunu açıkla: {soruyu buraya girin}“

Kompozisyonlar ve yazılı ödevler

• “Bu konu hakkında bana beş soru sor, böylece kendi tezimi ve argümanlarımı oluşturabileyim: {konuyu girin}”
• “İşte kompozisyonumun taslağı. Mantığımdaki boşlukları ya da daha fazla ayrıntıya ihtiyaç duyulan noktaları bulmaya çalış: {taslak metni buraya ekleyin}”
• “Kompozisyonumun taslağına bir bak ve eksik olanın ne olduğunu söyle: {kompozisyon taslağını buraya ekleyin}”
• “Yazımda fikrin net olmadığı yerleri belirt ama benim için yeniden yazma: {metin ekleyin}”
• “Deneyimli bir öğretmenmişsin gibi davran ve benim savımı çürütmeye çalış: {metni buraya ekleyin}”

Dil öğrenimi

• “{Dil adı girin} dilinde A2 seviyesinde benimle sohbet et.” “Ben cevap verdikten sonra hatalarımı düzelt”
• “Bana şu gramer yapısını kullanarak çevirmem gereken beş cümle ver: {gramer yapısını buraya ekleyin}“
• “Bu gramer kuralını açıkla ve bana birkaç örnek ver: {gramer kuralını buraya girin}”
• “Bir cümle yazacağım, bir hata olup olmadığını söyle. Önce bana bir ipucu ver ve doğru cevabı ancak ikinci denememden sonra göster. {cümle ekleyin}”
• “{dil adı girin} dilinde, karakterlerden biri olarak cevap vermem gereken kısa bir diyalog yaz.”

Bilgi testi

• “Bana {konu adı girin} konusuyla ilgili 20 soru sor. Her seferinde tek bir soru sor ve cevabı hemen verme.”
• “Her cevabın ardından, sadece hangi soruyu yanlış cevapladığımı açıkla.”
• “Beş kolay soruyla başla, ardından beş zor soru sor.”
• “Her doğru cevap verdiğimde soruları daha zor hale getir.”
• “Yaptığım hatalardan yola çıkarak, hangi konuları tekrar etmem gerektiğini söyle.”

Yapay zeka yanıtlarını birlikte doğrulayalım

Çocuğunuzun, bir sohbet robotunun söylediklerine, başka kaynaklara atıfta bulunsa bile, körü körüne güvenmemesi gerektiğini anladığından emin olun. Aynı sohbet robotundan kendi çalışmasını bir kez daha kontrol etmesini istemek de pek iyi bir fikir değildir; aynı hataları iki kez yapması ya da hatta hataları biriktirmesi gibi büyük bir olasılık vardır.

Herhangi bir sohbet robotu yanıtını seçin ve bunu birlikte inceleyin; yanıtı tek tek bildirimlere ayırın ve her biri hakkında sorular sorun. Bu tarih ya da sayı nereden geldi? Yapay zeka belirli bir kişiye, yayına veya araştırmaya atıfta bulunuyor mu? Bu alıntı gerçekten o kişinin söylediği bir şey mi? Sohbet robotunda bir bağlantı varsa, onu açın ve yapay zekanın bu bağlantıyı gerçekte ne kadar doğru bir şekilde yansıttığını kontrol edin.

Hazır bu konuyu ele almışken, kaynağın kendisinin kalitesine de bir göz atın. Bir metin aşırı duygusal bir üslupla yazılmışsa ya da kanıtlanmamış iddialarda bulunuyorsa, bu başka bir yerden bilgi aramak için iyi bir işarettir.

Çocuğunuzu ve hesaplarını koruyun

Çocuğunuzun bir sohbet robotuyla paylaştığı her şey, o şirketin sunucularına kaydedilir ve varsayılan olarak modeli daha da eğitmek için kullanılır. Son birkaç yılda, en büyük şirketlerin bile yazılım hatalarından ve veri sızıntılarından muaf olmadığını gördük. Çocuğunuzun bilgilerinin sızma riskini azaltmak ve hesabının güvenliğini sağlamak için birkaç basit kurala uyun:

• Çocuğunuzun, yapay zekanın özel bir günlük olmadığını anladığından emin olun. Onlara; adlarını, ev adreslerini, okullarını veya diğer hassas bilgileri bir sohbet robotuyla paylaşmamalarını söyleyin.
• Sohbet robotunun gizlilik ayarlarını düzenleyin. En azından hafıza/bellek özelliğini ve “modeli geliştirme” ya da eğitim seçeneklerini devre dışı bırakın. Ayrıca, ChatGPT ve DeepSeek‘te gizlilik ve güvenlik ayarlarının nasıl yapılacağına dair ayrıntılı kılavuzlarımızı da okumanızı tavsiye ederiz.
• Parolayı güncelleyin. Çoğu sohbet robotu için bir hesap gereklidir; bu nedenle, çocuğunuzun hesabının ele geçirilmesini önlemek için, başka hiçbir yerde kullanılmayan güçlü bir parola belirleyin. Çocuğunuzun parolası ister klasik “annenin kızlık soyadı artı doğum yılı” formülüne uysun, ister “skibidi” gibi popüler meme kelimelerini kullansın, size kötü bir haberimiz var: Bu tür parolalar çok çabuk kırılıyor. Parolalar bulup ezberlemektense, şifrelenmiş bir parola yöneticisinin parolalar oluşturup saklamasına izin vermek daha iyidir.
• İki faktörlü kimlik doğrulamayı etkinleştirin. Bu, çocuğunuzun hesabına girmeye çalışan herkes için ekstra bir engel oluşturur. İkinci güvenlik faktörü olarak bir telefon numarası kullanmak yerine, bir parola yöneticisinde oluşturulan ve otomatik olarak yenilenen oturum açma kodlarını kullanmak daha iyidir.
• Kimlik Avı Koruması özelliğini kullanın. Güvenilir yapay zeka hizmetlerini taklit eden sahte web sitelerinin ötesinde, bir başka risk daha vardır: Sohbet robotları bazen kullanıcılara kimlik avı sitelerine (kişisel bilgileri çalmak için tasarlanmış sahte sayfalar) yönlendiren bağlantılar gönderir. Kaspersky Premium, şüpheli sitelere erişimi engeller ve dolandırıcıların ailenizin verilerini ve parasını çalmasını önler.
• Çocuğunuzun internette ne yaptığını bilin. Kaspersky Premium, parola yöneticisi ile zararlı yazılım ve kimlik avına karşı korumanın yanı sıra, ebeveyn denetimleri kurmanıza, istenmeyen içeriği kısıtlamanıza ve çocuğunuzun internette ne kadar zaman geçirdiğini takip etmenize olanak tanıyan Kaspersky Safe Kids özelliğini de içerir.

Çocukların internette ve okulda güvenliğini sağlamak konusunda başka neler okuyabilirsiniz:

• Çocukların çevrimiçi güvenliği: Ebeveynler için pratik bir rehber
• Çocuğunuzun güvenliğinden hiç endişe etmeden blog yazarı olmasına nasıl yardımcı olabilirsiniz
• Hackerlar Z kuşağını nasıl hedef alıyor?
• Akılcı bir yol: Çocuklarınızın ilk cihazı için ebeveyn rehberi
• Okula dönüş tehditleri: Elektronik cihazlar
• Okula dönüş tehditleri: Sanal sınıflar ve video konferans
• Okula dönüş tehditleri: Sosyal ağlar
• Okula Dönüş Güvenlik İpuçları